Δέσποινα Δημά

Ο αριθμός λόγω της χρόνιας υπο-αναφοράς των θυμάτων, είναι στην πραγματικότητα πιθανότατα ακόμη υψηλότερος. Πρόκειται για έναν «ιό» που μεταλλάσσεται συνεχώς και διεισδύει σε κάθε επίπεδο της κοινωνικής ζωής, αφήνοντας ίχνη που δεν σβήνουν εύκολα. Κι όσο κι αν νομίζει κανείς ότι όλα αυτά συμβαίνουν μακριά του, έρχονται στιγμές που εκείνη η μεγάλη απόσταση που είχε να τον χωρίζει από το επείγον, εκμηδενίζεται.

Η βία δεν κάνει διακρίσεις για αυτό και η μηδενική ανοχή σε κάθε μορφή κακοποίησης έχει (ή θα όφειλε να έχει) ως πυλώνες της την κατανόηση της πολυπλοκότητας του φαινομένου, την εκπαίδευση αλλά και ισχυρούς μηχανισμούς υποστήριξης.

Πώς να αντιδράσετε; Ψάχνετε για βοήθεια; Δυο καίρια ερωτήματα. Δυο ερωτήματα που -δυστυχώς- σε πολλές των περιπτώσεων είτε δεν συνοδεύονται από μια συγκεκριμένη σωτήρια απάντηση, είτε δεν τίθενται καν υπό το καθεστώς ενός μείγματος φόβου και άγνοιας.

SaferTogether: πώς ξεκίνησαν όλα

Σε αυτή ακριβώς τη λεπτή ισορροπία έρχεται να σταθεί το SaferTogether, ένας ειδικός κόμβος πρόληψης της βίας που βασίζεται σε μια μοναδική, ακλόνητη πεποίθηση: κάθε άτομο αξίζει να ζει χωρίς φόβο, βλάβη και κακοποίηση.

Είτε αναζητάτε πληροφορίες, είτε υποστήριξη, είτε προσπαθείτε να προστατεύσετε κάποιον από τους αγαπημένους σας ή κάποιον από αυτούς που είστε ταγμένοι να προστατεύσετε, αυτός είναι ένας χώρος σχεδιασμένος για εσάς.

«Συγκεντρώνουμε πληροφορίες και στοιχεία από ειδικούς, καθοδήγηση βασισμένη σε αποδεικτικά στοιχεία και μια υποστηρικτική κοινότητα για να βοηθήσουμε τα άτομα να αναγνωρίσουν τα σημάδια της βίας σε όλες τις μορφές της — σωματική, συναισθηματική, ψυχολογική, σεξουαλική, οικονομική και διαδικτυακή», αναφέρει στο ΒΗΜΑ ο Γιώργος Αλεβιζόπουλος, καθηγητής Δικανικής Ψυχιατρικής στο ΕΚΠΑ. Κι αμέσως προσθέτει: «Ο μεγαλύτερος στόχος μας είναι ο κόσμος να ξέρει τι να κάνει». Γύρω από αυτή τη φράση κινείται όλη η συζήτησή μας.

«Ξεκινήσαμε με ένα πρόγραμμα αριστείας το οποίο αφορούσε στην πρόβλεψη της βίαιης συμπεριφοράς και την ανάπτυξη ενός εργαλείου ώστε επαγγελματίες πρώτης γραμμής να μπορούν να την προβλέπουν, να τη διαχειρίζονται πριν αυτή εκδηλωθεί, να μπορούν να την αποκλιμακώσουν στα διάφορα στάδιά της ώστε να έχουν την καλύτερη έκβαση, την πιο ασφαλή», εξηγεί ο κ. Αλεβιζόπουλος.

Το εργαλείο που προέκυψε συνδυάζει εικονική και επαυξημένη πραγματικότητα με τη βοήθεια ενός μεγάλου γλωσσικού μοντέλου — τεχνολογία εκπαίδευσης, όχι απλή ενημέρωση.

Το «επαγγελματίες πρώτης γραμμής» εδώ έχει ευρύ περιεχόμενο. Δεν αφορά μόνο γιατρούς και νοσηλευτές, αλλά «επαγγελματίες υγείας, αστυνομικούς, σωφρονιστικούς υπαλλήλους, διασώστες, σχολικούς συμβούλους, κοινωνικούς λειτουργούς» — με μία κουβέντα, «οποιονδήποτε επαγγελματία μπορεί να βρεθεί σε χώρους που εμφανίζεται βία».

Η ομάδα άντλησε δεδομένα από όλες αυτές τις ειδικότητες μέσω ενός σταθμισμένου ερωτηματολογίου, καταγράφοντας τι θεωρεί ο καθένας δείγμα βίαιης συμπεριφοράς και μετέτρεψε το υλικό αυτό σε ξεχωριστά σενάρια εικονικής πραγματικότητας για κάθε περίπτωση.

Επειδή βασικό ζητούμενη της ομάδας ήταν πάντα η βία των ανηλίκων, το επόμενο βήμα ήρθε φυσικά: η μεταφορά όλης αυτής της γνώσης σε έφηβους χρήστες, «ώστε να μπορούν οι έφηβοι να καταλάβουν πότε πάει να εκδηλωθεί μία βίαιη συμπεριφορά και πώς να τη διαχειριστούν». Από εκεί προέκυψε, τελικά, ο σημερινός κόμβος.

Δύο «κόσμοι» κάτω από την ίδια στέγη

Στην πράξη, το SaferTogether λειτουργεί σε δύο παράλληλες ενότητες. Το ένα σκέλος απευθύνεται στον γενικό πληθυσμό, όπου κάποιος «μπορεί να μπει, να πάρει πληροφορίες, να μάθει πώς διαχειρίζεται και τι κάνει κάθε φορά που μπορεί να εκτεθεί σε ένα βίαιο περιστατικό». Έχει δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα στην ελληνική πραγματικότητα: η πλατφόρμα έχει καταγράψει και ταξινομήσει «όλες τις πηγές, τις δομές, τους υποστηρικτικούς μηχανισμούς που υπάρχουν στην Ελλάδα ανάλογα με τον κάθε τύπο βίας», ώστε να είναι εύκολα προσβάσιμες σε κάποιον που τις χρειάζεται εκείνη τη στιγμή.

Το δεύτερο σκέλος απευθύνεται αποκλειστικά σε επαγγελματίες, οι οποίοι εκπαιδεύονται πάνω στα ίδια σενάρια, βαθύτερα. Μέχρι σήμερα «έχουμε εκπαιδεύσει πάνω από 600 επαγγελματίες πρώτης γραμμής», με μια δέσμευση που ο κ. Αλεβιζόπουλος επαναλαμβάνει ως αρχή: «δέσμευσή μας είναι να δώσουμε το υλικό και τα εργαλεία μας στους ανθρώπους που τα χρειάζονται για να κάνουν καλύτερα τη δουλειά τους, με ασφάλεια για όλους μας».

Η επέκταση δεν σταματά εκεί. Υπάρχει ήδη σχεδιασμός ώστε συγκεκριμένα σενάρια να περάσουν και στο ευρύ κοινό, με πρώτο βήμα τη συνεργασία με την Πολιτεία: «Θα κάνουμε μία συνάντηση με το Υπουργείο Παιδείας και το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, ώστε το σενάριο που έχουμε για την υπόθεση του Άλεξ να μπορεί να μπει στα σχολεία».

Πρόκειται για διαδραστικά σενάρια επαυξημένης πραγματικότητας όπου ο χρήστης —έφηβος ή ενήλικας— παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο την εξέλιξη μιας κατάστασης βίας, με σημεία-«άγκυρες» που εξηγούν τι ακριβώς παίζεται και πότε μια παρέμβαση είναι σωτήρια ή, αντίθετα, επιζήμια. «Ανάλογα με την απόφαση που παίρνει ο χρήστης έχουμε και την ανάλογη εξέλιξη του σεναρίου».

Τα «fail» που αποκάλυψαν το πρόβλημα

Όταν τα σενάρια δοκιμάστηκαν στους επαγγελματίες πρώτης γραμμής, τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. «Το εντυπωσιακό είναι ότι στα σενάρια είχαμε πολλά fail στους επαγγελματίες», λέει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

Δεν είναι θέμα άγνοιας, ήταν και παραμένει θέμα δράσης: «οι επαγγελματίες της πρώτης γραμμής αντιλαμβάνονται πάρα πολύ καλά ότι κάτι θα γίνει, αλλά δεν έχουν τους τρόπους αντιμετώπισης».

Είτε καθυστερούν να αντιδράσουν, είτε νομίζουν ότι η κατάσταση είναι ακόμη διαχειρίσιμη, ενώ η βία έχει ήδη κλιμακωθεί πέρα από κάθε έλεγχο. Το συμπέρασμα είναι κατηγορηματικό: «Οι επαγγελματίες πρώτης γραμμής χρειάζονται μια σειρά από πρωτόκολλα για τη διαχείριση της βίαιης συμπεριφοράς αλλά και συνεχή επανεκπαίδευση».

Γιατί όμως συμβαίνει αυτό ακόμη και σε έμπειρους ανθρώπους με συνεχή δράση το πεδίο; Ο κ. Αλεβιζόπουλος στρέφεται στα διεθνή δεδομένα, κυρίως από τις συνεργασίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο, και εντοπίζει έναν βασικό μηχανισμό: την εξοικείωση.

«Οι άνθρωποι τείνουμε να εξοικειωνόμαστε, διότι το μυαλό μας λειτουργεί συγκριτικά. Το μυαλό μας κάνει επιλογές με βάση τις συγκρίσεις. Όσο παύουν να υπάρχουν οι συγκρίσεις και τα λάθη στις προβλέψεις μας, τόσο επαναπαυόμαστε στην πρόβλεψή μας, χωρίς να κάνουμε τίποτα περισσότερο».

Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια η αναγνώριση της βίας δεν διαφέρει ιδιαίτερα από επαγγελματία σε επαγγελματία: «Η έρευνά μας έδειξε ότι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται με τον ίδιο τρόπο τα σημάδια της βίας σε τελείως διαφορετικά σενάρια. Έχουμε ασήμαντες διαφορές μεταξύ των διαφόρων επαγγελματιών».

Αυτό που αλλάζει ριζικά είναι η διαχείριση. Σε αυτό το κομβικό σημείο μπαίνει στην εξίσωση το περιβάλλον εργασίας του καθενός. «Σκεφθείτε έναν άνθρωπο που δουλεύει σε ένα ιατρείο ψυχοθεραπευτικά και έναν άνθρωπο που δουλεύει στα επείγοντα ενός ψυχιατρικού νοσοκομείου. Τα ερεθίσματά τους είναι τελείως διαφορετικά με αποτέλεσμα ο πρώτος να υπερτιμήσει τη βία και ο δεύτερος συχνά να την υποτιμήσει», τονίζει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

Η λύση που προτείνει είναι απλή στη διατύπωση, δύσκολη στην εφαρμογή: «Η καλύτερη επιλογή είναι σε όλους τους χώρους να υπάρχει ανακύκλωση, να περνάνε από διάφορες δομές ακριβώς για να μπορούν να έχουν διαφορετικές προσλαμβάνουσες οι επαγγελματίες».

Όταν το θύμα δεν ξέρει τι να κάνει

Αν όμως οι επαγγελματίες παλεύουν με την κλιμάκωση, τα θύματα παλεύουν με κάτι ακόμη πιο βασικό. Από την εμπειρία της ομάδας σε πραγματικά περιστατικά ενδοοικογενειακής και συντροφικής βίας, το μοτίβο επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά: «η συνηθέστερη απάντηση ήταν ότι τα θύματα δεν ήξεραν ακριβώς τι να κάνουν, πώς να το διαχειριστούν».

Γι’ αυτό και η φιλοσοφία σχεδιασμού του SaferTogether ήταν να απλοποιήσει, όχι να περιπλέξει μια ήδη δύσκολη κατάσταση: «Προσπαθήσαμε να φτιάξουμε κάτι το οποίο να είναι πολύ συγκεντρωμένο, να είναι απλό, να το καταλαβαίνει ο μέσος πολίτης και να ξέρει τι να κάνει, πώς να διαχειριστεί το κάθε βήμα, για αυτό και είναι και κλιμακωτά σχεδιασμένο».

Ο κόμβος περιλαμβάνει ξεχωριστές, αναλυτικές κατηγορίες για τη σεξουαλική κακοποίηση, την αυτοκτονική συμπεριφορά, την ενδοσυντροφική βία, την παρενοχλητική παρακολούθηση (stalking), την κυβερνοβία, την ιδρυματική βία και μια κατηγορία: νέοι και σχολεία, αναγνωρίζοντας ότι μέσα σε μια σχέση ή μια οικογένεια η βία σπάνια είναι μονοδιάστατη. Συχνά συνυπάρχουν μορφές, και το ίδιο θύμα καλείται να αναγνωρίσει παράλληλα πολλά διαφορετικά «πρόσωπα» της κακοποίησης.

Μία από αυτές τις μορφές, που παραμένει υποτιμημένη είναι η οικονομική βία. «Στην ενδοοικογενειακή βία/συντροφική βία έχουμε εντάξει και την οικονομική βία. Ο οικονομικός έλεγχος είναι μία μορφή βίας, είναι ένα ισχυρό εκβιαστικό εργαλείο».

Ο κόμβος τη «χαρτογραφεί» βήμα-βήμα, ώστε ο χρήστης «να καταλαβαίνει πότε τα χρήματα αρχίζουν και γίνονται αντικείμενο εκβιασμού, πώς να χτίζει σιγά σιγά μία οικονομική ανεξαρτησία, πώς να συγκεντρώνει έγγραφα, για να μπορεί να προχωρήσει τη ζωή του».

Στην πράξη αυτό μεταφράζεται σε δύο συγκεκριμένα εργαλεία: μια «Λίστα Ετοιμότητας» με πρακτικά βήματα προς την οικονομική ασφάλεια —όπου καταγράφεται η κατάσταση κάθε βήματος και το πού φυλάσσονται τα στοιχεία και ένα «Ημερολόγιο Περιστατικών», χρονολογημένο αρχείο για περιστατικά όπως αφαίρεση χρημάτων, αποκλεισμός από λογαριασμούς, εξαναγκασμένο χρέος ή παρεμπόδιση εργασίας.

Το βαθύτερο πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο η ίδια η κακοποίηση αλλά η παράλυση που προκαλεί: «Η βία είναι τις περισσότερες φορές καθηλωτική, μην επιτρέποντας στα άτομα που την υφίστανται να εντοπίσουν και να εφαρμόσουν κατάλληλους τρόπους επίλυσης», επισημαίνει ο κ. Αλεβιζόπουλος. Και προσθέτει: «Κάποιος που είναι θύμα βίαιης συμπεριφοράς βρίσκεται σε μια συνεχή απειλή, σε μια συνθήκη ομηρίας».

Το μέγεθος του προβλήματος επιβεβαιώνεται και από στοιχεία του Συμβουλίου της Ευρώπης: η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί τη βασική αιτία θανάτου και αναπηρίας για γυναίκες 16 έως 44 ετών, ευθυνόμενη για περισσότερους θανάτους και προβλήματα υγείας απ’ όσα προκαλούν μαζί ο καρκίνος, τα τροχαία δυστυχήματα και ο πόλεμος.

Μια δύσκολη πρόγνωση για την ψηφιακή γενιά

Κλείνοντας τη συζήτηση, ρωτώ τον κ. Αλεβιζόπουλο για την αντιμετώπιση της εφηβικής βίας. «Είμαι αρκετά απαισιόδοξος και ο λόγος είναι πολύ συγκεκριμένος. Όσο αναπτύσσονται τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης στην πραγματικότητα μας κάνουν να έχουμε πολύ λιγότερη ανάγκη από τους άλλους, με έναν τρόπο αυτό μας κάνει περισσότερο “απάνθρωπους”.

Όσο λοιπόν κοινωνικά απομονωνόμαστε, αρχίζει και διαμορφώνεται μία άλλη μορφή συμπεριφοράς, η οποία μορφή συμπεριφοράς επειδή δείχνει να έχει μικρή ανάγκη τους άλλους ανθρώπους, τους κάνει να έχουν και μικρότερη σημασία για εμάς. Αυτό είναι ένα σκαλοπάτι για να είναι πολύ πιο εύκολη η εκδήλωση της βίας. Χάνουμε την αναγκαιότητα της κοινωνικής επαφής», αναφέρει.

Ο κ. Αλεβιζόπουλος παραμένει πολύ προσεκτικός στην τοποθέτησή του, μη δαιμονοποιώντας την ψηφιακή ζωή και την εξέλιξη της τεχνολογίας.

«Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της σημερινής πραγματικότητας είναι ότι η ψηφιακή ζωή δεν προκαλεί από μόνη της παραβατικότητα. Δεν τη γεννάει. Όταν όμως συνδυάζεται με μοναξιά, σύγκρουση και έλλειψη καθοδήγησης, λειτουργεί ως επιταχυντής».

Η πρόληψη της βίας δεν είναι ευθύνη ενός

Η πρόληψη της βίας δεν είναι ευθύνη ενός ατόμου ή ενός ιδρύματος — είναι μια κοινή δέσμευση που ξεκινά με την ευαισθητοποίηση, αναπτύσσεται μέσω της εκπαίδευσης και ριζώνει σε κοινότητες που αρνούνται να παραμείνουν σιωπηλές.

Τα δύο ερωτήματα που εμφανίστηκαν στην αρχή αυτού του κειμένου -ερωτήματα που καθημερινά σχηματίζονται στη σκέψη και στα χείλη εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων ανά τον κόσμο- «πώς να αντιδράσω;» «πού να αναζητήσω βοήθεια» μπορούν να απαντηθούν.

Μια πρόταση ξεχωρίζει στην περιγραφή του SaferTogether. Δεν είναι άλλη από το «Μαζί, μπορούμε να χτίσουμε έναν ασφαλέστερο κόσμο».

Πηγή αναδημοσίευσης: https://www.tovima.gr/